Tsohuwar Ministar Ilimi, Obiageli “Oby” Ezekwesili, ta yi kira da a gudanar da bincike mai zaman kansa kan zargin yin magudi a rajistar masu zaɓe ta Najeriya, tana mai jaddada cewa Hukumar Zaɓe Mai Zaman Kanta ta Ƙasa (INEC) ba za ta iya bincikar kanta ba.
A cikin wata takardar buɗaɗɗiyar sanarwa mai taken memorandum, mai kwanan wata 3 ga Nuwamba, 2026, a Abuja, Ezekwesili ta buƙaci kafa Tawagar Ceto Zaɓe ta Ɗan Kasa (Citizens’ Electoral Rescue Team) domin ta jagoranci aikin gyara da tsaftace rajistar masu zaɓe gabanin babban zaɓen 2027.
Ta yi kira ga Majalisar Dokoki ta Ƙasa da ta samar da wata doka ƙarƙashin abin da ta bayyana a matsayin “Doctrine of Necessity” (Ka’idar Bukatar Gaggawa), domin bai wa tawagar da ake son kafawa damar gudanar da bincike mai zaman kansa kan zarge-zargen, tsaftace rajistar masu zaɓe da kuma sa ido kan yadda ‘yan ƙasa za su tantance tare da tabbatar da sahihancin zaɓen 2027.
Ezekwesili ta ce zarge-zargen sun haifar da manyan damuwa kan sahihancin tsarin zaɓe da kuma ikon INEC na tabbatar da gudanar da zaɓe na gaskiya da adalci.
Ta yi nuni da wasu kalamai da ake zargin Daraktan Fasahar Sadarwa da Bayanai na INEC, Dr Lawrence Bayode, ya yi yayin fitowarsa a shirye-shiryen talabijin a ranakun 30 ga Oktoba da 1 ga Nuwamba.
A cewar Ezekwesili, Bayode ya bayyana cewa jami’an rajista sun yi amfani da bayanan shiga nasu na aiki wajen shigar da hotunan da aka samar ta hanyar fasahar AI, bayanan da aka maimaita da kuma ƙirƙirarrun bayanan rajista a jihohi da dama.
Ta ce waɗannan zarge-zargen na buƙatar bincike mai zaman kansa, tana mai gargaɗin cewa binciken da hukumar zaɓe da kanta za ta gudanar ba zai samar da cikakken amincewar jama’a ba.
“Tambayar ko Najeriya za ta iya gudanar da sahihin zaɓen 2027 ta riga ta samu amsa. Najeriya ba za ta iya gudanar da sahihin zaɓen 2027 ƙarƙashin jagorancin INEC ba,” in ji ta.
Ezekwesili ta ce amincewar jama’a ga hukumar ta ragu matuƙa, tana mai gargaɗin cewa rashin magance zarge-zargen na iya raunana sahihancin zaɓen 2027 tun kafin a fara kaɗa ƙuri’a.
Ta ba da shawarar cewa Tawagar Ceto Zaɓe ta Ɗan Kasa ta gudanar da cikakken binciken fasaha mai zurfi (forensic audit) kan rajistar masu zaɓe, ta gano tare da cire bayanan da aka ƙirƙira ta hanyar magudi, ta binciki yiwuwar aikata laifuka sannan ta tabbatar da cewa ‘yan Najeriya sun samu damar duba bayanan zaɓe masu muhimmanci.
Haka kuma, ta yi kira da a bayyana sunayen jami’an da ake zargi da hannu a magudin, tare da tabbatar da cewa duk wanda aka samu da laifi ya fuskanci hukunci bayan gudanar da sahihin bincike.
Ta ce ya kamata tawagar ta ƙunshi ƙwararru masu zaman kansu a fannin binciken fasahar bayanai, tsaron yanar gizo da tantance bayanan halittar mutum (biometric), ƙungiyoyin farar hula, Ƙungiyar Lauyoyin Najeriya (NBA), ƙungiyoyin ƙwararru masu dacewa, malaman jami’o’i, shugabannin addinai da na gargajiya, masu sa ido na jam’iyyun siyasa da masu sa ido kan zaɓe na ƙasashen waje.
Ezekwesili ta bayyana rajistar masu zaɓe a matsayin ginshiƙin sahihin zaɓe, tana mai gargaɗin cewa duk wani magudi a cikinta na iya lalata tsarin zaɓe gaba ɗaya tun kafin a kaɗa ƙuri’u.
“Rajistar masu zaɓe ita ce ƙuri’a ta farko. Idan aka yi magudi a cikinta, to duk ƙuri’ar da za a kaɗa daga baya an riga an yi mata magudi tun kafin a kaɗa ta,” in ji ta.
Ta buƙaci masu ruwa da tsaki da su ɗauki mataki cikin gaggawa, yayin da ake ganin har yanzu akwai damar samun muhimman bayanai da hujjoji da suka shafi zarge-zargen da ake yi.
