Yayin da gwamnatin Shugaba Bola Ahmed Tinubu ke shirin gabatar da kasafin kuɗin shekarar 2027 ga Majalisar Dokoki ta Ƙasa, ana sa ran sabon kasafin zai fayyace yadda gwamnati za ta tara kuɗaɗen shiga, gudanar da ayyukanta, biyan basussuka da kuma samar da muhimman ayyukan more rayuwa ga ’yan Nijeriya.
Ministar Ƙasa a Ma’aikatar Kasafin Kuɗi da Tsare-tsaren Tattalin Arziƙi, Dakta Doris Uzoka-Anite, ta bayyana a ranar Laraba cewa gwamnati na aiki domin gabatar da kasafin kafin ƙarshen shekarar 2026. Sai dai ba ta bayyana takamaiman ranar da Shugaba Tinubu zai gabatar da shi ba.
A halin yanzu, ba a bayyana cikakkun bayanan kasafin 2027 ga jama’a ba, ciki har da jimillar kuɗin da za a kashe, hasashen kuɗaɗen shiga, yawan bashin da gwamnati za ta ci da kuma rabon kuɗaɗen da za a ware wa muhimman sassa.
Saboda haka, akwai manyan tambayoyi biyar da gwamnati za ta buƙaci amsawa yayin gabatar da kasafin.
- Yaushe za a gabatar da kasafin, kuma yaushe zai fara aiki?
Gwamnatin Tarayya ta ce tana son gabatar da kasafin kafin ƙarshen shekarar 2026 domin Majalisar Dokoki ta Ƙasa ta samu lokacin nazari da kuma amincewa da shi kafin fara sabuwar shekarar kasafin kuɗi.
Sai dai abin da ya rage shi ne tabbatar da takamaiman ranar gabatarwar, da kuma bayyana matakan da za a bi domin tabbatar da cewa an kammala tattaunawar majalisa cikin lokaci.
Wannan batu na da muhimmanci saboda Nijeriya ta ci gaba da fuskantar matsalar aiwatar da kasafin kuɗi fiye da shekara ɗaya. Har zuwa ranar 29 ga Oktoba, 2026, ɓangaren kuɗaɗen ayyukan more rayuwa na kasafin 2025 na ci gaba da aiki tare da kasafin 2026, bayan an tsawaita lokacin aiwatar da tsohon kasafin zuwa 31 ga Disamba, 2026.
Gwamnati za ta buƙaci bayyana yadda za ta kauce wa sake samun irin wannan yanayi a shekarar 2027, da kuma yadda za ta tabbatar da cewa ayyukan da aka ware musu kuɗi suna kammaluwa cikin wa’adin da aka tsara.
- Nawa ne gwamnati ke sa ran samu, kuma daga ina kuɗaɗen za su fito?
Wata muhimmiyar tambaya ita ce hasashen kuɗaɗen shiga da gwamnati za ta yi amfani da shi wajen tsara kasafin 2027.
Ya kamata a bayyana adadin kuɗaɗen da ake sa ran samu daga man fetur, haraji, kuɗaɗen shiga na hukumomin gwamnati da sauran hanyoyin samun kuɗaɗen shiga.
Haka kuma, ya kamata gwamnati ta bayyana hasashen farashin ɗanyen mai a kasuwar duniya, yawan man da take sa ran Nijeriya za ta haƙo a kowace rana da kuma farashin canjin kuɗin waje da za a yi amfani da shi wajen lissafin kasafin.
Waɗannan bayanai za su taimaka wajen tantance ko hasashen kuɗaɗen shiga ya dace da yanayin tattalin arziƙi da kuma ko akwai yiwuwar gwamnati ta samu kuɗin da take sa ran samu.
A kasafin 2026, gwamnati ta yi hasashen samun ₦34.33 tiriliyan a matsayin kuɗaɗen shiga, tare da amfani da hasashen farashin ɗanyen mai na dala 64.85 kan kowace ganga da samar da ganga miliyan 1.84 a kowace rana. Waɗannan alkaluma na kasafin 2026 ne, ba na 2027 ba.
A kasafin 2027, ana buƙatar a bayyana sabon hasashen tare da matakan da za a ɗauka idan kuɗaɗen shiga suka gaza kai wa ga abin da aka tsara.
- Nawa za a ci bashi, kuma ta yaya za a biya shi?
Idan kuɗaɗen da gwamnati ke sa ran samu ba su isa biyan dukkan kuɗaɗen da za ta kashe ba, za ta buƙaci bayyana yadda za ta cike gibin.
Saboda haka, kasafin 2027 ya kamata ya nuna jimillar gibin kasafin da ake sa ran samu, yawan bashin da gwamnati za ta ci da kuma hanyoyin da za ta bi wajen samun kuɗin.
Ya kamata a fayyace ko za a fi dogaro da bashin cikin gida ko na ƙasashen waje, irin kuɗin ruwa da za a biya, lokacin da bashin zai fara cika wa da kuma ayyukan da za a gudanar da kuɗin.
Wannan yana da muhimmanci domin ciwo bashi ba ya ƙarewa da karɓar kuɗi kawai; gwamnati za ta ci gaba da biyan kuɗin ruwa da kuma babban bashin a nan gaba.
Saboda haka, jama’a za su buƙaci sanin yadda sabon bashin zai taimaka wajen bunƙasa tattalin arziƙi, samar da ayyukan yi da inganta rayuwa, ba tare da ƙara nauyin bashi ga gwamnati da masu biyan haraji fiye da kima ba.
- Nawa za a ware wa biyan bashi, kuma nawa zai rage wa sauran ayyuka?
Biyan bashin gwamnati na daga cikin muhimman abubuwan da za su buƙaci kulawa a kasafin 2027.
Idan kaso mai yawa na kuɗaɗen shiga ya tafi wajen biyan bashin da kuɗin ruwa, hakan na iya rage kuɗaɗen da za a iya warewa ga ayyukan more rayuwa, lafiya, ilimi, tsaro da sauran buƙatun jama’a.
A kasafin 2026, gwamnati ta ware ₦15.52 tiriliyan domin biyan bashi, bisa ga jawabin kasafin da Shugaba Tinubu ya gabatar.
A sabon kasafin, ya kamata gwamnati ta bayyana yawan kuɗin da za a ware wa biyan bashin cikin gida da na ƙasashen waje, da kuma yadda hakan zai shafi sauran fannoni na kasafin.
Haka kuma, ya kamata a nuna matakan da za a ɗauka domin rage matsin bashin, ƙara kuɗaɗen shiga da kuma tabbatar da cewa bashin da ake ci yana samar da sakamako mai amfani ga tattalin arziƙi.
- Nawa za a ware wa ayyukan more rayuwa da muhimman hidimomin jama’a?
Bayan biyan kuɗaɗen gudanar da gwamnati da basussuka, ’yan Nijeriya za su so ganin yadda kasafin zai shafi rayuwarsu ta yau da kullum.
Saboda haka, ya kamata kasafin 2027 ya fayyace kuɗaɗen da za a ware wa manyan ayyukan gine-gine, wutar lantarki, hanyoyi, ruwa, lafiya, ilimi, tsaro, noma da shirye-shiryen rage talauci.
Ba wai adadin kuɗin da aka ware kaɗai ya kamata a duba ba. Haka kuma, ya kamata gwamnati ta bayyana ayyukan da za a kammala, waɗanda za a fara da kuma yadda za a auna sakamakon kuɗaɗen da aka kashe.
Misali, a fannin ilimi, jama’a za su so sanin matakan da za a ɗauka wajen inganta makarantu da rage yawan yaran da ba sa zuwa makaranta. A fannin lafiya kuwa, ana buƙatar bayani kan yadda za a inganta asibitoci, samar da magunguna da ƙarfafa ayyukan kula da lafiyar jama’a.
Haka kuma, ya kamata a nuna yadda za a rarraba kuɗaɗen ayyuka tsakanin jihohi da yankuna, tare da bayyana dalilan da suka sa aka ba wasu ayyuka fifiko.
Muhimmancin aiwatar da kasafin
Bayan tambayoyin da suka shafi adadin kuɗaɗen shiga da kashewa, akwai wata muhimmiyar matsala da gwamnati za ta buƙaci magancewa: yadda za a tabbatar da aiwatar da kasafin yadda aka tsara.
Rahoton wata jarida a Nijeriya ya nuna cewa ci gaba da aiwatar da ɓangaren ayyukan more rayuwa na kasafin 2025 tare da kasafin 2026 na daga cikin matsalolin da ke shafar tsarin kasafin kuɗin ƙasar.
Saboda haka, gabatar da sabon kasafi da wuri ba zai wadatar ba idan ba a samu ingantaccen tsarin sakin kuɗaɗe, sa ido kan ayyuka da kuma bin diddigin yadda ake kashe kuɗin jama’a ba.
Gwamnati za ta buƙaci ƙarfafa sa ido, tabbatar da gaskiya wajen kashe kuɗaɗe da kuma wallafa rahotannin aiwatar da kasafin domin jama’a su iya tantance abin da aka tsara da abin da aka cimma.
Kasafin kuɗin 2027 zai kasance muhimmin mataki wajen fayyace manufofin tattalin arziƙin gwamnatin Tinubu a shekarar da ke tafe. Sai dai muhimmancin kasafin ba zai taƙaita ga jimillar kuɗaɗen da aka ware ba; zai kuma ta’allaka ne da ingancin hasashen kuɗaɗen shiga, yadda ake tafiyar da bashi, fifikon da aka ba muhimman ayyuka da kuma yadda ake aiwatar da shirye-shiryen da aka amince da su.
Yayin da ake jiran gabatar da cikakkun bayanan kasafin, ’yan Nijeriya za su buƙaci amsoshi masu gamsarwa kan yadda za a tara kuɗaɗen shiga, rage matsin bashi, kammala ayyukan da ake yi da kuma tabbatar da cewa kuɗaɗen jama’a suna samar da sakamako na zahiri.
A ƙarshe, nasarar kasafin 2027 za ta dogara ne ba kawai da abin da gwamnati ta yi alƙawarin kashewa ba, har ma da abin da ta samu damar aiwatarwa da kuma yadda hakan zai inganta rayuwar ’yan Nijeriya.
