Yunkurin kafa rundunonin ’yan sandan jihohi a Nijeriya ya samu gagarumin ci gaba, inda majalisun dokokin jihohi 34 cikin 36 suka amince da kudirin gyaran Kundin Tsarin Mulkin 1999 domin bai wa jihohi damar kafa nasu rundunonin ’yan sanda.
Jihohin da suka amince da kudirin kwanan nan su ne Legas, Bauchi, Neja da Sakkwato, lamarin da ya kai adadin majalisun dokokin jihohin da suka amince da shi zuwa 34. Wannan ya wuce adadin jihohi 24, wato kashi biyu bisa uku na jihohi 36, da kundin tsarin mulki ya tanada domin amincewa da gyaran kundin tsarin mulki. Sai dai, jihohin Katsina da Borno sun ce har yanzu suna ci gaba da aiki kan kudirin.
Jihohin da suka amince da kudirin su ne Abiya, Adamawa, Akwa Ibom, Anambara, Bayelsa, Benuwai, Kuros Riba, Delta, Ebonyi, Edo, Ekiti, Enugu, Gombe, Imo, Jigawa, Kaduna, Kano, Kebbi, Kogi, Kwara, Legas, Nasarawa, Ogun, Ondo, Osun, Oyo, Filato, Ribas, Sakkwato, Taraba, Yobe, Zamfara, Bauchi da Neja.
Duk da haka, amincewar majalisun dokokin jihohin ba ta nufin an fara aiki da rundunonin ’yan sandan jihohi ba. Har yanzu akwai sauran matakan doka da dole ne a kammala kafin a fara aiwatar da sabon tsarin.
Masu goyon bayan tsarin na ganin kafa ’yan sandan jihohi zai kusantar da jami’an tsaro ga al’umma, inganta tattara bayanan sirri da kuma taimakawa wajen kai ɗauki cikin gaggawa idan aka samu hare-hare, sace mutane ko wasu laifuffuka. Sai dai, akwai damuwa cewa idan ba a samar da ingantattun hanyoyin sa ido ba, wasu gwamnoni na iya amfani da rundunonin wajen matsa wa ’yan adawa ko wasu al’umma lamba.
Ɗaya daga cikin muhimman batutuwan shi ne kuɗaɗen gudanarwa. Rundunonin ’yan sandan jihohi za su buƙaci kuɗin albashi, horo, motoci, kayan aiki da sauran ayyukan tsaro. Saboda haka, dole ne gwamnatocin jihohi su samar da tsarin kuɗaɗen gudanarwa mai ɗorewa, tare da tabbatar da cewa ba a bar kuɗaɗen rundunar ƙarƙashin ikon gwamna kawai ba. Dokokin kashe kuɗi da sa ido mai zaman kansa za su taimaka wajen rage yiwuwar amfani da kuɗi wajen yin katsalandan ga ayyukan rundunar.
Haka kuma, ɗaukar jami’ai ya kamata ya kasance bisa cancanta, gaskiya da ƙa’idoji na bai ɗaya. Ya kamata a binciki tarihin masu neman aiki, a horar da su kan dokoki da haƙƙin ɗan Adam, tare da samar da ƙa’idojin amfani da makamai da ladabtar da jami’an da suka aikata laifi. Samar da ƙa’idoji na bai ɗaya kan ɗaukar ma’aikata, horo, ɗaukaka matsayi da karɓar ƙorafe-ƙorafe zai taimaka wajen tabbatar da ƙwarewar jami’an a dukkan jihohi.
Wani muhimmin mataki shi ne tabbatar da cewa hukumomin da za su kula da ɗaukar ma’aikata, ladabtarwa da sauran harkokin rundunar suna aiki cikin ’yancin kai. Ya kamata jama’a su samu hanyoyin kai ƙorafi cikin sauƙi, yayin da kotuna da sauran hukumomin da doka ta ba iko za su iya binciken zargin cin zarafi. Haka kuma, bai kamata a yi amfani da ’yan sandan jihohi wajen tsoratar da masu zanga-zanga cikin lumana, ’yan jarida, ’yan adawa ko mutanen da ke bayyana ra’ayoyinsu ba.
Haɗin gwiwa tsakanin ’yan sandan jihohi da na tarayya ma zai kasance muhimmi. ’Yan sandan jihohi za su iya mayar da hankali kan matsalolin tsaro da laifuffukan cikin yankunansu, yayin da Rundunar ’Yan Sandan Nijeriya za ta ci gaba da gudanar da ayyukanta na tarayya, da suka haɗa da yaƙi da manyan ƙungiyoyin masu aikata laifi da binciken laifuffukan da suka shafi jihohi da dama, bisa tanadin doka. Za a kuma buƙaci tsarin musayar bayanan sirri da fayyace iyakokin ayyukan kowace runduna domin kauce wa rikici, maimaita ayyuka ko jinkirin kai ɗauki.
A ƙarshe, amincewar majalisun dokokin jihohi 34 da kudirin ya samu babban ci gaba ne, amma kafa ’yan sandan jihohi kaɗai ba zai tabbatar da ingantaccen tsaro ba. Nasarar tsarin za ta dogara ne da isassun kuɗaɗe, ƙwararrun jami’ai, hukumomin sa ido masu zaman kansu da dokoki masu ƙarfi da za su kare jama’a daga cin zarafi.
Yayin da ake ci gaba da matakan doka, ya kamata gwamnati, ’yan majalisa, ƙungiyoyin farar hula da al’umma su tabbatar da cewa sabon tsarin zai kare rayuka da dukiyoyi, ya mutunta haƙƙin jama’a kuma ya kasance ƙarƙashin kulawar al’umma, maimakon zama hanyar biyan buƙatun siyasa.
