Mene ne hakkin dan Adam na tushe? Sanin kowa ne, kafin a yi magana kan hakkin wani mutum, dole ne a ba shi damar rayuwa. Sa’an nan idan an samu wata karuwa bisa wannan hakki na tushe, to, zai kai matsayin jin dadin rayuwa, batun da ya shafi hakkin mutum na raya kai.
Ko da yake wannan tunani ba mai sarkakiya ba ne, kana tun tuni Majalisar Dinkin Duniya ta tabbatar da cewa hakkin raya kai na daya daga cikin hakkokin tushe na dan Adam, amma har yanzu wasu kasashen dake yammacin duniya suna tsayawa kan ra’ayinsu na mai da hakkin siyasa a matsayin hakkin dan Adam na tushe. Sun kaskanta matsayin hakkin raya kai da gangan, da neman mallakar ikon yanke shawara kan ma’anar hakkin dan Adam, gami da tilasta wa sauran kasashe karbar ra’ayinsu dangane da hakkin dan Adam. To, wannan shi ne dalilin da ya sa kasar Sin, da kasashen Afirka, da sauran kasashe masu tasowa na yankuna daban daban, ke kokarin jaddada matsayin hakkin raya kai a matsayin hakkin dan Adam na tushe.
A wajen wani taron dandalin tattauna batun daidaita al’amura masu alaka da hakkin dan Adam a duniya, da ya gudana a birnin Beijing na kasar Sin a kwanan baya, na ji yadda jami’ai da masana na kasashe daban daban suka tattauna kan muhimmancin kare hakkin raya kai, da na daukar ra’ayi mai dacewa kan batun hakkin dan Adam:Inda tsohon shugaban kasar Iraki, Abdulatif Rashid, ya ambaci wahalhalun da kasarsa ta jure sakamakon yakin da ya ki ci ya ki cinyewa. A cewarsa, “Iraki ta san tasirin rushewar tushen raya kasa, kana ta san wahalar sake gina wannan tushe.” Ban da haka, ya ambaci Falasdinu da har yanzu ke fama da hare-haren da ake kai mata. Ya ce, cikin shekaru gommai da suka wuce, an dade ana keta hakkin raya kai na Falasdinawa, wanda ya kasance rauni a zukatan mutane masu sanin-ya-kamata.
Duk a wajen taron dandalin, an nuna wani misali da ya shafi kokarin kare hakkin raya kai na dan Adam. Luogu Youge, wani jami’i ne dake aiki a kauyen Sanhe dake lardin Sichuan na kasar Sin, wanda ya yi bayani kan yadda aka kare hakkin dan Adam a kauyensa, ta hanyar raya tattalin arziki. Ya ce, ta hanyar aiwatar da matakan rage talauci, da kaurar da matalauta daga muhallin da bai dace da bukatar raya tattalin arziki ba, ya zuwa shekarar 2020, an shigar da iyalai 151 masu karamin karfi na kauyen Sanhe cikin sabbin gidajen da gwamnati ta gina musu, inda ake samun ruwan famfo, da wutar lantarki, da hidimar yanar gizo ta Intanet, da dakin girki da ban daki na zamani. A ganin Luogu Youge, hakkin dan Adam ya tabbata ne bisa sabbin gidaje da mutanen suka samu, da karuwar kudin shiga, da tsaro da jin dadin rayuwar mutanen kauyensa.
A nasa bangare, shehun malami mai suna Zhang Weiwei, dake aiki a jami’ar Fudan ta kasar Sin, ya yi tsokaci kan ra’ayin kasar Sin dangane da hakkin dan Adam. Ya ce, an samu asalin tunanin Sinawa a wannan fanni shi ne daga al’adun kasarsu na gargajiya, wanda ya shafi dimbin abubuwa, musamman ma wasu bangarori guda 3.
Na farko shi ne ra’ayin lura da daukacin fannonin wani aiki, wanda ya sa gwamnatin kasar Sin ke kokarin tabbatar da hakkin al’umma na fannoni daban daban, kamar su tattalin arziki, da siyasa, da al’adu, da more muhalli mai nagarta, da dai sauransu.
Na biyu shi ne tunanin kallon moriyar jama’a a matsayin tushen ci gaban kasa, wanda ya sa dukkan manufofin kasar ke shafar niyyar kyautata rayuwar jama’a.
Kana na uku shi ne tunanin daukar taikamaiman matakai, wanda ya sa ake aiwatar da shirye-shiryen raya hakkin dan Adam a kasar yadda ake bukata.Ra’ayin Farfesa Zhang na tabbatar da ra’ayin da ya shafi hakkin dan Adam bisa al’adun gargajiya na wata kasa, ya samu amincewa daga wasu jami’an kasashen Afirka.
Inda ministan kasar Guinea-Bissau mai kula da batun shari’a da hakkin dan Adam, Joao Vieira, ya ce yayin da ake kula da batun hakkin dan Adam a duniya, dole ne a nuna hakuri, da dora muhimmanci kan batun raya kasa.
A cewarsa, kowace kasa na da ikon neman hanyar raya kai bisa yanayin da take ciki, bisa tushen ka’idojin kundin tsarin Majalisar Dinkin Duniya da dokokin kasa da kasa. Kana Crispin Kaheru, mamban kwamitin kare hakkin dan Adam na kasar Uganda, ya ce, yayin da ake kula da al’amura masu alaka da hakkin dan Adam na duniya, to kar a nuna cewa wani tsari ya fi saura, ko kuma a ba wata kasa damar shawo kan al’amuran sauran kasashe. Kamata ya yi, a tabbatar da daidaito, da hadin kai, da girmama juna, da koyi da juna, in ji Mista Kaheru.
Tattaunawar da aka yi wajen taron dandali na wannan karo ta nuna cewa, jami’ai da masana na kasashe masu tasowa daban-daban sun cimma matsaya daya, kan batun amincewa da hakkin raya kai a matsayin daya daga cikin hakkokin dan Adam na tushe, da girmama ra’ayin kowace kasa da ya shafi hakkin dan Adam. Sai dai me ya sa har yanzu wasu kasashen dake yammacin duniya ke ci gaba da kin yarda da ra’ayin kasashe masu tasowa dangane da hakkin dan Adam? A ganin Grigorii Lukiantsev, wani jami’in kasar Rasha mai kula da harkokin waje, ko da yake wasu kasashen yamma suna fakewa da dalilin harkar shari’a wajen kaskanta matsayin hakkin raya kai na dan Adam, a hakika, suna neman yi wa kasashe masu tasowa tarnaki, a kokarinsu na neman samun ci gaba a fannonin siyasa da tattalin arziki.
Wasu masana kuma sun ce, wadannan kasashen dake yammacin duniya na kaucewa daukar nauyin samar da taimako ga sauran kasashe a fannin raya tattalin arziki, da neman yin babakere kan tunani mai alaka da hakkin dan Adam, ta yadda za su iya ci gaba da siyasantar da hakkin, da tsoma baki cikin harkokin gidan sauran kasashe. Haka zalika, suna neman kare wani tsarin tattalin arziki na duniya maras adalci, ganin yadda tsarin ke haifar musu da moriya a-kai-a-kai.
Ko da yake Majalisar Dinkin Duniya ta gabatar da sanarwar kare hakkin raya kai kusan shekaru 40 da suka wuce, ya kamata har yanzu mu ci gaba da jaddada cewa, matsayin hakkin raya kai na daya daga cikin hakkokin dan Adam na tushe.
Kare wannan hakki yana da matukar ma’ana ga kasashe masu tasowa, saboda zai ba su damar kare ikon mulkin kai, da zabar hanyar raya tattalin arziki da ta dace da yanayin da suke ciki, da tabbatar da tsaro da jin dadin rayuwar al’ummunsu, da mai da tsarin kasa da kasa ya zama mai adalci da daidaito. (Bello Wang)
