Rashin aikin yi na ci- gaba da zama babban kalubale ga matasan Nijeriya, gagarumar matsalar da ta zama masu cikas ga samun kyakkyawar makoma, tare da jefa da dama a cikin ayyukan assha da sana’o’in da ke da hadari ga rayuwarsu.
Rahoton Bankin Duniya na 2026 ya nuna cewa fiye da kashi 25 cikin 100 na matasan Nijeriya ba su da aikin yi, ba su zuwa makaranta ko koyon sana’a, lamarin da ke nuna girman matsalar rashin aikin yi da karancin dama ga matasa.
Haka ma rahoton Hukumar kididdiga ta kasa (NBS) ya nuna cewar rashin aikin yi ga matasa da ke tsakanin shekaru 15 zuwa 24 ya kai kashi 6.5 cikin 100 a kwata ta biyu ta 2024 bayan da ya kai kashi 8.4 a kwata ta farko.
Bugu da kari a wani rahoton da wata cibiyar bunkasa yankin Afurka ta AFIDEP ta wallafa a watan Mayun 2026 ta ce fiye da kashi 60 cikin 100 na al’ummar Nijeriya matasa ne ‘yan kasa da shekara 25, yayin da tattalin arzikin kasar ya kasa samar da isassun gurabun aikin yi ga dimbin matasan. Haka ma rahoton ya nuna kashi 96 cikin 100 na matasan da ke da aiki suna aiki ne a bangaren tattalin arzikin da ba na hukuma ba wanda babu cikakken tsaro da kudin shiga
Haka ma alkalumman cibiyar bincike ta Afrobarometer da aka wallafa a 2025, ya bayyana cewar kashi 23 cikin 100 na matasa ‘yan shekaru 18 zuwa 35 a Nijeriya ba su da aikin yi kuma sun nema ba su samu ba.
Nijeriya na daga cikin kasashen Afurka da ke da dimbin albarkatun ma’adinai da ke zube a karkashin kasa wadanda suka hada da zinare, tin, tantalayit, litiyam, kwal, karfe da sauran nau’o’in ma’adinai.
Sai dai duk da dimbin arzikin da ake hakowa a wuraren da ake samun dimbin kudaden shiga da ayyukan yi, har yanzu al’ummomin da ke zaune a wuraren da ake samun ma’adinan na fuskantar matsalolin talauci, kunchin rayuwa da rashin aikin yi.
A tsawon shekaru da dama, harkar hako ma’adinai ta kara yaduwa a sassa daban-daban na kasar nan musamman a jihohin Zamfara, Neja, Nasarawa, Filato, Neja, Kaduna, Katsina da Kebbi da sauran sassan Arewa a inda duk da hadarin da ke akwai a na aikin hako ma’adinan biliyoyin daloli a kullum..
Hukumar Kula da Tattalin Arziki ta Majalisar dinkin Duniya ta Afurka (UNECA) ta bayyana a wani taro a 2026 ta bayyana cewar, arzikin ma’adanai a Afurka na iya zama hanyar samar da ayyukan yi ga matasa idan aka mayar da hankali kan karin sarrafa ma’adanai, fasaha da samar da gurabun aiki maimakon fitar da danyen ma’adani kawai, sai dai jama’a na ci-gaba da kokawa da sakacin da masu rike da madafun iko ke nunawa kan harkar hako ma’adinai a Nijeriya.
Kwamitin Majalisar Wakilai mai kula da ma’adanai ya kiyasta cewa Nijeriya na asarar kusan dala biliyan tara a shekara a hakar ma’adanai ba bisa ka’ida ba. Haka ma hukumar NEITI ta ce fannin ma’adanai ya samarwa Nijeriya gudunmawar biliyan 401 a shekarar 2023, tare da danganta karancin ci- gaba a fannin da raunin sa ido, rashin gaskiya wajen bayar da lasisi da kuma aikata laifuka a harkar.
Jihar Taraba
Wani rahoto ya nuna cewar gwamnatin jihar Taraba kadai na asarar sama da naira biliyan 10 a kowace shekara a dalilin hakar ma’adanai ba bisa ka’ida ba kamar yadda wani bincike ya gano a na sayar da duwatsun sapphire da darajarsa ta kai miliyan 60 zuwa miliyan N100 a rana a yankin Mayo- Sina, inda masu saye daga Senegal, Mali, Guinea da Kamaru ke cin kasuwar.
A wajen matasa da dama kamar yadda bincike ya nuna, sun shiga aikin hakar ma’adina ne ba wai saboda suna da sha’awa ba sai dai domin neman abin yi a dalilin zaman banza da suke yi a kodayaushe. A cewarsu da a ce suna da wani aikin da za su dogara da kai ba za su shiga harka mafi hadari irin ta hakon ma’adinai ba.
Cibiyar farar hula ta Cibil Society Legislatibe Adbocacy Centre (CISLAC) a wani bincike da ta yi ta bayyana cewar talauci, rashin aikin yi, rashin samun ilimi, rashin tsaro, raunin tsarin tallafawa jama’a da gazawar aiwatar da dokoki na daga cikin abubuwan da ke kara yaduwar hakar ma’adinai ba bisa ka’ida ba da kuma amfani da yara a wannan aiki.
A filayen hako ma’adanai a Nijeriya, mata ne kan gaba wajen fuskantar tarin matsalolin da ke cikin aikin, hasalima suna kokawa da karancin ruwa, gurbacewar muhalli, kurar ma’adinai da ke lalata gonaki, matsalolin iyali, hadarin ciki da kuma aikin da ba a biyan su yadda ya kamata.
Rahotanni sun nuna cewar da dama daga cikin masu sana’ar na yin ta ne bisa tsarin doka, yayin da kuma da dama daga cikinsu ke shiga cikin ramuka da wuraren hakar ma’adinan ba tare da lasisi, kayan kariya ko ingantaccen tsarin tsaro ba.
A wajen dubban matasa da ke fama da rashin aikin yi, kunchi da tsadar rayuwa, hako ma’adinai ya zama wata hanya da suka dogara da ita wajen neman abin da za su ci wanda ke kawar da hankalin su ga yin aikin ba bisa ka’ida ba.
A yankunan karkara da dama, inda damar samun aikin gwamnati, na kamfanoni ko masana’antu ke da karanci, hako ma’adinai ya zama daya daya daga cikin hanyoyin da matasan kan bi wajen samun kudi cikin gaggawa wanda yanayi ne da ya sa wasu ke jefa rayukan su a cikin hadarin aikin hakar ma’adinai duk da sanin tarin illolin da ke akwai.
Masana sun bayyana cewar hako ma’adinai ba bisa ka’ida ba kan haifar da gurbacewar muhalli, lalacewar gonaki da hanyoyin ruwa, rushewar ramuka da rasa rayuka da uwa uba haifar da gagarumar matsalar tsaro.
A kowace safiya a yayin da matasan da ke da sana’o’i da ayyukan yi kan wuce wajen gudanar da ayyukan su; akwai dimbin matasa dauke da kayan aiki da ke kutsawa a cikin karkashin kasa domin neman zinare, tin, litiyam da sauran ma’adinai masu daraja ba tare da la’akarin da hadarin da ke ciki ba.
Wasu daga cikin matasan sun taba mafarkin samun aikin ofis, wasu sun kammala makaranta, yayin da wasu ke dauke da takardun shaidar karatu amma ina aiki ya gagara samu wanda a dalilin hakan ba su da wani zabi face bin abokan su da tuni rame ya zama wajen aikin su a inda suke neman abinci duk da hadari da ya zama wani bangare na rayuwarsu.
A yankunan kasar nan da dama, musamman wuraren da ke da albarkar ma’adanai ta zama wata babbar hanyar samun kudin shiga ta yadda matasa ke barin kananan sana’o’in da ba su iya rike su, wasu ma har da dakatar da karatu su bi sahun masu hakar ma’adinai bayan jin labarin yadda ake samun kudi daga zinare da sauran albarkatun kasa.
Babban abin damuwa shi ne masu hakon ma’adinai sun san da mummunan hadarin da ke ciki na roshewar ramuka, jin raunuka, da galibi rasa rayuka amma kuma suka zabi ci-gaba da sana’ar mai romo da hadari a lokaci daya kamar yadda Dogara danjumma wani mai hakon ma’adinai a Taraba ya bayyana.
Jihar Neja
Mutuwar mutane 37 da ke aikin hako ma’adinai a jihar Neja a hannun jami’an Hukumar Tsaron farin kaya ta (NSCDC) a makon jiya ya dauki hankalin al’ummar ciki da wajen kasa kan kalubalen da ke cikin aikin hako ma’adinai.
Rahotanni sun nuna an kama matasan ne a wani samame da jami’an NSCDC suka gudanar a wuraren hakar ma’adinai a yankunan M.I. Wushishi da Lukoto tsakanin 15 da 16 ga Satumba wanda galibi daga cikin wadanda suka mutu matasa ne, ciki har da yara ‘yan ‘yan shekara 14 zuwa 18.
Gwamnan Jihar Neja, Umaru Bago, wanda ya yi Allah- wadai da kisan matasan ya bayyana cewar gwamnati za ta hukunta duk wadanda ke da hannu a lamarin ya kuma bayyana cewar wasu daga cikin yaran sun daina zuwa makaranta domin shiga aikin hakar ma’adinai.
Tuni gwamnatin tarayya ta koka da sakacin jami’an tsaron tare da dakatar da kwamandan rundunar na jihar da dukkanin jami’ai 24 da lamarin ya shafa tare da kafa kwamitin da zai gudanar da kwakkwaran bincike domin gano musabbabin mutuwar matasan da matakin da ya kamata a dauka da ma diyar da da za a biya iyalan mamatan kuma tuni Kwamitin ya fara aiki bayan kaddamar da shi.
Haka ma tsohon Mataimakin Shugaban kasa, Atiku Abubakar, ya yi alkawarin tallafawa karatun Yazidu Aliyu, daya daga cikin matasa masu hakon ma’adinai a jihar Neja wanda bidiyonsa ya yadu a kafafen sada zumunta a inda ya yi magana kan halin da yake ciki da kuma irin yanayin da matasa ke fuskanta a wurin hakar ma’adinai da ya ce neman abinci suke yi ba sata ba..
Atiku dan takarar Shugabancin kasa a jam’iyyar adawa ta ADC ya bayyana cewar zai tallafawa karatun matashin ne a wata sanarwa da ya wallafa a shafinsa na d ranar Lahadi yana cewar ya damu da yanayin da ya ga Yazidu a matsayin matashi mai basira da karfin hali da ke aikin hakar ma’adinai maimakon kasancewa a makaranta kuma tuni yaron da mahaifiyarsa suka gana da Atiku wanda ya cika alkawalin da ya dauka.
Tsohon Mataimakin Shugaban kasar, Atiku ya ce yaro mai fahimta da karfin guiwa irin wannan ya kamata ya kasance a cikin aji yana gina makomarsa, ba yana fafutukar neman abin da zai ci ba a cikin al’ummar da ke da arzikin zinare amma suke rayuwar kunchi.
Matashin a hirar da ya yi da gidan talabijijn na News Central ya karyata bayanin farko da aka bayar cewa mutuwar wadanda aka kama ta na da alaka da barkewar wata cuta, ya ce matasan ba su dauke da wata cuta, ya kuma ce ba su kai shekara 18 ba, kuma ba wani zafi da zai iya kashe mai hakar zinare da ke rayuwa a cikin rame.
Yaron ya ce rundunar tsaron ba ta da ikon harbin su kamar yadda ta yi domin a bisa ka’ida suke hakon ma’adinan ba wai ba a bisa ka’ida ba kuma suna yin aikin ne domin taimakawa mahaifansu da kuma biyan kudin makaranta. Ya ce su ba jahilai ba ne, sun yi karatu, suna yin aikin ne domin taimakawa iyayensu domin ba su da hali kuma da abin da suke samu ne suke biyan kudin makaranta.
Atiku ya yi amfani da bayanin Aliyu wajen tambayar yadda al’ummar da ke zaune a kan albarkatun ma’adanai za su kasance cikin talauci har ta kasa saka ‘ya’yanta makaranta? Ya kuma ce ta yaya za a fitar da arzikin da ke karƙashin kasa, yayin da yunwa da kangin talauci suke ci- gaba da kasancewa a gidajen al’umma?
dan takarar na jam’iyyar ADC ya kuma soki yadda gwamnatinTinubu ke tafiyar da harkar kananan masu hakar ma’adanai tare da bayar da misali da shirin Shugaban kasa kan Hakon Ma’adinai (PAGMI) wanda tsohon Shugaba Muhammadu Buhari ya assasa domin yin rajistar kananan masu hakar zinare, horas da su da kuma shigar da su cikin tsarin tattalin arziki a dokance.
Ya ce gwamnatin Tinubu ta gaji tsarin amma maimakon ci gaba da aiwatar da shi ta hanyar tallafawa mutanen masu rauni, sai aka mayar da hankali kan samame, tsare su da kuma kiran su da sunan masu hakar ma’adanai ba bisa ka’ida ba.
Atiku ya kuma bukaci Gwamnatin Tarayya da ta bayyana abin da ya faru da shirin Shugaban kasa kan Hakon Ma’adinai a jihar Neja, tare da yin bayani kan yadda mutane 37 suka mutu a hannun hukumar tsaro ta gwamnatin tarayya.
Ya ce kuskure ne kiran su masu hakon ma’adinai ba bisa ka’ida ba kuma zinaren da ke karkashin kasa ya kamata ya gina makarantu, asibitoci da samar da hanyoyin dogaro da kai, ba ya zama sanadin zama kaburbura ba.
Da yake bayyana nasa ra’ayin, wani matashi mai suna Shedrack Bala a jihar Nasarawa ya bayyana cewar ya fara aikin hakar litiyam tun yana da shekara 15, kuma bayan wasu shekaru, ya ci- gaba da aikin har ya mallaki nasa ramin hakar ma’adinai. Ya ce talauci da rashin damar samun aikin yi na daga cikin abubuwan da ke tura matasa zuwa aikin.
A Kuchiko Gbagyi da ke karamar Hukumar Suleja a jihar Neja, sama da mutane 500 ne ke aikin hakar zinare kuma. babu wata kungiya ko hukuma da ke kula da harkokinsu. A wurin a na haka ramuka a jere domin gano duwatsun da ke dauke da zinare, yayin da aikin ke gudana dare da rana.
Alhaji Ashiru Mohammed, wanda ya shafe sama da shekaru goma yana sana’ar, ya ce suna gane wuraren da ake samun zinare ta launin duwatsu, a wasu lokuta, sukan haka kasa har kusan kafa 10 kafin su gano jajayen duwatsu masu dauke da alamun zinare.
Sai dai kudin da masu hakar ma’adanai ke samu ba su yi daidai da darajar zinaren da suke hakowa a cikin kasa ba kamar yadda Samuel Hassan ya bayyana da cewar. “Wasu daga cikinmu kan samu tsakanin N10, 000 zuwa N30 ,000 zuwa 50, 000 wasu fiye da haka, yayin da mata ke samun kasa da haka.” Ya ce a na sayar da zinaren kai tsaye ga dillalai a wurin hakar ma’adinan, galibi ta hanyar kasuwancin da ya kira maras tsari.
Shi kuwa wani mai hakar zinare, Abubakar Yusuf ya ce ya shiga harkar ne bayan ya kammala diploma a jihar Nasarawa, ya ce rashin aikin yi da nauyin iyali ne ya sa shi shiga hakar ma’adinai. Ya ce yana jin dadin aikin kuma ya samu damar ginawa kan sa gida. Amma ya bayyana cewa samun kudi ba ya da tabbas, wani lokaci yana iya samun har milyan 2 a rana, amma wasu ranakun ba ya samun komai saboda aikin ya dogara da sa’a.
A bayyane yake cewar a na aikin tono dimbin arziki mai yawa a karkashin kasa, amma wadanda ke tono shi da al’ummomin da ke zaune a yankunan ba su ganin irin tarin arziki a rayuwarsu. Yayin da zinare da duwatsu masu daraja ke barin wuraren hakar ma’adanai zuwa hannun dillalai da manyan ‘yan kasuwa, talauci da rashin aikin yi na ci-gaba da zama abokan rayuwar matasa da iyalansu.
A yayin da hukumomi ke kara matsa lamba kan masu hakar ma’adinai ba bisa ka’ida ba, masana na bayyana bukatar duba matsalar daga tushe ta hanyar samar da ayyukan yi ga matasa, tallafawa masu kananan sana’o’i, tare da shigar da kananan masu hakar ma’adanai a tsari da doka ta tanada.
Yadda Rashin Aikin Yi Da Matsin Tattalin Arziki Ke Jefa Matasa Harkar Hakar Ma’adinaiDaga SHARFADDEEN SIDI UMAR, SokotoRashin aikin yi na ci- gaba da zama babban kalubale ga matasan Nijeriya, gagarumar matsalar da ta zama masu cikas ga samun kyakkyawar makoma, tare da jefa da dama a cikin ayyukan assha da sana’o’in da ke da hadari ga rayuwarsu.Rahoton Bankin Duniya na 2026 ya nuna cewa fiye da kashi 25 cikin 100 na matasan Nijeriya ba su da aikin yi, ba su zuwa makaranta ko koyon sana’a, lamarin da ke nuna girman matsalar rashin aikin yi da karancin dama ga matasa.Haka ma rahoton Hukumar kididdiga ta kasa (NBS) ya nuna cewar rashin aikin yi ga matasa da ke tsakanin shekaru 15 zuwa 24 ya kai kashi 6.5 cikin 100 a kwata ta biyu ta 2024 bayan da ya kai kashi 8.4 a kwata ta farko.Bugu da kari a wani rahoton da wata cibiyar bunkasa yankin Afurka ta AFIDEP ta wallafa a watan Mayun 2026 ta ce fiye da kashi 60 cikin 100 na al’ummar Nijeriya matasa ne ‘yan kasa da shekara 25, yayin da tattalin arzikin kasar ya kasa samar da isassun gurabun aikin yi ga dimbin matasan. Haka ma rahoton ya nuna kashi 96 cikin 100 na matasan da ke da aiki suna aiki ne a bangaren tattalin arzikin da ba na hukuma ba wanda babu cikakken tsaro da kudin shigaHaka ma alkalumman cibiyar bincike ta Afrobarometer da aka wallafa a 2025, ya bayyana cewar kashi 23 cikin 100 na matasa ‘yan shekaru 18 zuwa 35 a Nijeriya ba su da aikin yi kuma sun nema ba su samu ba.Nijeriya na daga cikin kasashen Afurka da ke da dimbin albarkatun ma’adinai da ke zube a karkashin kasa wadanda suka hada da zinare, tin, tantalayit, litiyam, kwal, karfe da sauran nau’o’in ma’adinai.Sai dai duk da dimbin arzikin da ake hakowa a wuraren da ake samun dimbin kudaden shiga da ayyukan yi, har yanzu al’ummomin da ke zaune a wuraren da ake samun ma’adinan na fuskantar matsalolin talauci, kunchin rayuwa da rashin aikin yi.A tsawon shekaru da dama, harkar hako ma’adinai ta kara yaduwa a sassa daban-daban na kasar nan musamman a jihohin Zamfara, Neja, Nasarawa, Filato, Neja, Kaduna, Katsina da Kebbi da sauran sassan Arewa a inda duk da hadarin da ke akwai a na aikin hako ma’adinan biliyoyin daloli a kullum..Hukumar Kula da Tattalin Arziki ta Majalisar dinkin Duniya ta Afurka (UNECA) ta bayyana a wani taro a 2026 ta bayyana cewar, arzikin ma’adanai a Afurka na iya zama hanyar samar da ayyukan yi ga matasa idan aka mayar da hankali kan karin sarrafa ma’adanai, fasaha da samar da gurabun aiki maimakon fitar da danyen ma’adani kawai, sai dai jama’a na ci-gaba da kokawa da sakacin da masu rike da madafun iko ke nunawa kan harkar hako ma’adinai a Nijeriya.Kwamitin Majalisar Wakilai mai kula da ma’adanai ya kiyasta cewa Nijeriya na asarar kusan dala biliyan tara a shekara a hakar ma’adanai ba bisa ka’ida ba. Haka ma hukumar NEITI ta ce fannin ma’adanai ya samarwa Nijeriya gudunmawar biliyan 401 a shekarar 2023, tare da danganta karancin ci- gaba a fannin da raunin sa ido, rashin gaskiya wajen bayar da lasisi da kuma aikata laifuka a harkar.Jihar TarabaWani rahoto ya nuna cewar gwamnatin jihar Taraba kadai na asarar sama da naira biliyan 10 a kowace shekara a dalilin hakar ma’adanai ba bisa ka’ida ba kamar yadda wani bincike ya gano a na sayar da duwatsun sapphire da darajarsa ta kai miliyan 60 zuwa miliyan N100 a rana a yankin Mayo- Sina, inda masu saye daga Senegal, Mali, Guinea da Kamaru ke cin kasuwar.A wajen matasa da dama kamar yadda bincike ya nuna, sun shiga aikin hakar ma’adina ne ba wai saboda suna da sha’awa ba sai dai domin neman abin yi a dalilin zaman banza da suke yi a kodayaushe. A cewarsu da a ce suna da wani aikin da za su dogara da kai ba za su shiga harka mafi hadari irin ta hakon ma’adinai ba.Cibiyar farar hula ta Cibil Society Legislatibe Adbocacy Centre (CISLAC) a wani bincike da ta yi ta bayyana cewar talauci, rashin aikin yi, rashin samun ilimi, rashin tsaro, raunin tsarin tallafawa jama’a da gazawar aiwatar da dokoki na daga cikin abubuwan da ke kara yaduwar hakar ma’adinai ba bisa ka’ida ba da kuma amfani da yara a wannan aiki.A filayen hako ma’adanai a Nijeriya, mata ne kan gaba wajen fuskantar tarin matsalolin da ke cikin aikin, hasalima suna kokawa da karancin ruwa, gurbacewar muhalli, kurar ma’adinai da ke lalata gonaki, matsalolin iyali, hadarin ciki da kuma aikin da ba a biyan su yadda ya kamata.Rahotanni sun nuna cewar da dama daga cikin masu sana’ar na yin ta ne bisa tsarin doka, yayin da kuma da dama daga cikinsu ke shiga cikin ramuka da wuraren hakar ma’adinan ba tare da lasisi, kayan kariya ko ingantaccen tsarin tsaro ba.A wajen dubban matasa da ke fama da rashin aikin yi, kunchi da tsadar rayuwa, hako ma’adinai ya zama wata hanya da suka dogara da ita wajen neman abin da za su ci wanda ke kawar da hankalin su ga yin aikin ba bisa ka’ida ba.A yankunan karkara da dama, inda damar samun aikin gwamnati, na kamfanoni ko masana’antu ke da karanci, hako ma’adinai ya zama daya daya daga cikin hanyoyin da matasan kan bi wajen samun kudi cikin gaggawa wanda yanayi ne da ya sa wasu ke jefa rayukan su a cikin hadarin aikin hakar ma’adinai duk da sanin tarin illolin da ke akwai.Masana sun bayyana cewar hako ma’adinai ba bisa ka’ida ba kan haifar da gurbacewar muhalli, lalacewar gonaki da hanyoyin ruwa, rushewar ramuka da rasa rayuka da uwa uba haifar da gagarumar matsalar tsaro.A kowace safiya a yayin da matasan da ke da sana’o’i da ayyukan yi kan wuce wajen gudanar da ayyukan su; akwai dimbin matasa dauke da kayan aiki da ke kutsawa a cikin karkashin kasa domin neman zinare, tin, litiyam da sauran ma’adinai masu daraja ba tare da la’akarin da hadarin da ke ciki ba.Wasu daga cikin matasan sun taba mafarkin samun aikin ofis, wasu sun kammala makaranta, yayin da wasu ke dauke da takardun shaidar karatu amma ina aiki ya gagara samu wanda a dalilin hakan ba su da wani zabi face bin abokan su da tuni rame ya zama wajen aikin su a inda suke neman abinci duk da hadari da ya zama wani bangare na rayuwarsu.A yankunan kasar nan da dama, musamman wuraren da ke da albarkar ma’adanai ta zama wata babbar hanyar samun kudin shiga ta yadda matasa ke barin kananan sana’o’in da ba su iya rike su, wasu ma har da dakatar da karatu su bi sahun masu hakar ma’adinai bayan jin labarin yadda ake samun kudi daga zinare da sauran albarkatun kasa.Babban abin damuwa shi ne masu hakon ma’adinai sun san da mummunan hadarin da ke ciki na roshewar ramuka, jin raunuka, da galibi rasa rayuka amma kuma suka zabi ci-gaba da sana’ar mai romo da hadari a lokaci daya kamar yadda Dogara danjumma wani mai hakon ma’adinai a Taraba ya bayyana.Jihar NejaMutuwar mutane 37 da ke aikin hako ma’adinai a jihar Neja a hannun jami’an Hukumar Tsaron farin kaya ta (NSCDC) a makon jiya ya dauki hankalin al’ummar ciki da wajen kasa kan kalubalen da ke cikin aikin hako ma’adinai.Rahotanni sun nuna an kama matasan ne a wani samame da jami’an NSCDC suka gudanar a wuraren hakar ma’adinai a yankunan M.I. Wushishi da Lukoto tsakanin 15 da 16 ga Satumba wanda galibi daga cikin wadanda suka mutu matasa ne, ciki har da yara ‘yan ‘yan shekara 14 zuwa 18.Gwamnan Jihar Neja, Umaru Bago, wanda ya yi Allah- wadai da kisan matasan ya bayyana cewar gwamnati za ta hukunta duk wadanda ke da hannu a lamarin ya kuma bayyana cewar wasu daga cikin yaran sun daina zuwa makaranta domin shiga aikin hakar ma’adinai.Tuni gwamnatin tarayya ta koka da sakacin jami’an tsaron tare da dakatar da kwamandan rundunar na jihar da dukkanin jami’ai 24 da lamarin ya shafa tare da kafa kwamitin da zai gudanar da kwakkwaran bincike domin gano musabbabin mutuwar matasan da matakin da ya kamata a dauka da ma diyar da da za a biya iyalan mamatan kuma tuni Kwamitin ya fara aiki bayan kaddamar da shi.Haka ma tsohon Mataimakin Shugaban kasa, Atiku Abubakar, ya yi alkawarin tallafawa karatun Yazidu Aliyu, daya daga cikin matasa masu hakon ma’adinai a jihar Neja wanda bidiyonsa ya yadu a kafafen sada zumunta a inda ya yi magana kan halin da yake ciki da kuma irin yanayin da matasa ke fuskanta a wurin hakar ma’adinai da ya ce neman abinci suke yi ba sata ba..Atiku dan takarar Shugabancin kasa a jam’iyyar adawa ta ADC ya bayyana cewar zai tallafawa karatun matashin ne a wata sanarwa da ya wallafa a shafinsa na d ranar Lahadi yana cewar ya damu da yanayin da ya ga Yazidu a matsayin matashi mai basira da karfin hali da ke aikin hakar ma’adinai maimakon kasancewa a makaranta kuma tuni yaron da mahaifiyarsa suka gana da Atiku wanda ya cika alkawalin da ya dauka.Tsohon Mataimakin Shugaban kasar, Atiku ya ce yaro mai fahimta da karfin guiwa irin wannan ya kamata ya kasance a cikin aji yana gina makomarsa, ba yana fafutukar neman abin da zai ci ba a cikin al’ummar da ke da arzikin zinare amma suke rayuwar kunchi.Matashin a hirar da ya yi da gidan talabijijn na News Central ya karyata bayanin farko da aka bayar cewa mutuwar wadanda aka kama ta na da alaka da barkewar wata cuta, ya ce matasan ba su dauke da wata cuta, ya kuma ce ba su kai shekara 18 ba, kuma ba wani zafi da zai iya kashe mai hakar zinare da ke rayuwa a cikin rame. Yaron ya ce rundunar tsaron ba ta da ikon harbin su kamar yadda ta yi domin a bisa ka’ida suke hakon ma’adinan ba wai ba a bisa ka’ida ba kuma suna yin aikin ne domin taimakawa mahaifansu da kuma biyan kudin makaranta. Ya ce su ba jahilai ba ne, sun yi karatu, suna yin aikin ne domin taimakawa iyayensu domin ba su da hali kuma da abin da suke samu ne suke biyan kudin makaranta.Atiku ya yi amfani da bayanin Aliyu wajen tambayar yadda al’ummar da ke zaune a kan albarkatun ma’adanai za su kasance cikin talauci har ta kasa saka ‘ya’yanta makaranta? Ya kuma ce ta yaya za a fitar da arzikin da ke karƙashin kasa, yayin da yunwa da kangin talauci suke ci- gaba da kasancewa a gidajen al’umma?dan takarar na jam’iyyar ADC ya kuma soki yadda gwamnatinTinubu ke tafiyar da harkar kananan masu hakar ma’adanai tare da bayar da misali da shirin Shugaban kasa kan Hakon Ma’adinai (PAGMI) wanda tsohon Shugaba Muhammadu Buhari ya assasa domin yin rajistar kananan masu hakar zinare, horas da su da kuma shigar da su cikin tsarin tattalin arziki a dokance.Ya ce gwamnatin Tinubu ta gaji tsarin amma maimakon ci gaba da aiwatar da shi ta hanyar tallafawa mutanen masu rauni, sai aka mayar da hankali kan samame, tsare su da kuma kiran su da sunan masu hakar ma’adanai ba bisa ka’ida ba.Atiku ya kuma bukaci Gwamnatin Tarayya da ta bayyana abin da ya faru da shirin Shugaban kasa kan Hakon Ma’adinai a jihar Neja, tare da yin bayani kan yadda mutane 37 suka mutu a hannun hukumar tsaro ta gwamnatin tarayya.Ya ce kuskure ne kiran su masu hakon ma’adinai ba bisa ka’ida ba kuma zinaren da ke karkashin kasa ya kamata ya gina makarantu, asibitoci da samar da hanyoyin dogaro da kai, ba ya zama sanadin zama kaburbura ba.Da yake bayyana nasa ra’ayin, wani matashi mai suna Shedrack Bala a jihar Nasarawa ya bayyana cewar ya fara aikin hakar litiyam tun yana da shekara 15, kuma bayan wasu shekaru, ya ci- gaba da aikin har ya mallaki nasa ramin hakar ma’adinai. Ya ce talauci da rashin damar samun aikin yi na daga cikin abubuwan da ke tura matasa zuwa aikin.A Kuchiko Gbagyi da ke karamar Hukumar Suleja a jihar Neja, sama da mutane 500 ne ke aikin hakar zinare kuma. babu wata kungiya ko hukuma da ke kula da harkokinsu. A wurin a na haka ramuka a jere domin gano duwatsun da ke dauke da zinare, yayin da aikin ke gudana dare da rana.Alhaji Ashiru Mohammed, wanda ya shafe sama da shekaru goma yana sana’ar, ya ce suna gane wuraren da ake samun zinare ta launin duwatsu, a wasu lokuta, sukan haka kasa har kusan kafa 10 kafin su gano jajayen duwatsu masu dauke da alamun zinare.Sai dai kudin da masu hakar ma’adanai ke samu ba su yi daidai da darajar zinaren da suke hakowa a cikin kasa ba kamar yadda Samuel Hassan ya bayyana da cewar. “Wasu daga cikinmu kan samu tsakanin N10, 000 zuwa N30 ,000 zuwa 50, 000 wasu fiye da haka, yayin da mata ke samun kasa da haka.” Ya ce a na sayar da zinaren kai tsaye ga dillalai a wurin hakar ma’adinan, galibi ta hanyar kasuwancin da ya kira maras tsari.Shi kuwa wani mai hakar zinare, Abubakar Yusuf ya ce ya shiga harkar ne bayan ya kammala diploma a jihar Nasarawa, ya ce rashin aikin yi da nauyin iyali ne ya sa shi shiga hakar ma’adinai. Ya ce yana jin dadin aikin kuma ya samu damar ginawa kan sa gida. Amma ya bayyana cewa samun kudi ba ya da tabbas, wani lokaci yana iya samun har milyan 2 a rana, amma wasu ranakun ba ya samun komai saboda aikin ya dogara da sa’a.A bayyane yake cewar a na aikin tono dimbin arziki mai yawa a karkashin kasa, amma wadanda ke tono shi da al’ummomin da ke zaune a yankunan ba su ganin irin tarin arziki a rayuwarsu. Yayin da zinare da duwatsu masu daraja ke barin wuraren hakar ma’adanai zuwa hannun dillalai da manyan ‘yan kasuwa, talauci da rashin aikin yi na ci-gaba da zama abokan rayuwar matasa da iyalansu.A yayin da hukumomi ke kara matsa lamba kan masu hakar ma’adinai ba bisa ka’ida ba, masana na bayyana bukatar duba matsalar daga tushe ta hanyar samar da ayyukan yi ga matasa, tallafawa masu kananan sana’o’i, tare da shigar da kananan masu hakar ma’adanai a tsari da doka ta tanada.
