Kafin fara yaƙin neman zaɓen shugaban ƙasa da na majalisar dokoki a ranar 19 ga Agusta, hukumar zaɓe mai zaman kanta ta ƙasa (INEC) ta bayyana cewa za ta yi amfani da sabbin hanyoyin fasaha don hana jam’iyyun siyasa kaucewa iyakokin kuɗaɗen yaƙin neman zaɓe kamar yadda dokar zaɓe ta 2026 ta tanada.
Wannan ya biyo bayan iƙirarin jam’iyyar adawa ta PDP cewa ƙoƙarin rage kashe kuɗi wajen yaƙin neman zaɓe ba zai yiwu ba. Amma jam’iyyar mai mulki ta APC ta ce za ta bi ƙa’idojin dokar zaɓe ta 2026 kan kashe kuɗi a lokacin yaƙin neman zaɓe, yayin da jam’iyyar LP ta ce yaƙin neman zaɓenta ba su da manyan masu kashe kuɗi, don haka ba su cikin haɗarin karya dokar zaɓe.
INEC, wanda ta yi magana ta bakin mataimakin darakta mai kula harkokin sadarwa, Wilfred Osilama Ifogah, ya ce sun riga sun kafa tsarin da zai sa ido kan kuɗaɗen da jam’iyyun siyasa za su kashe wajen yaƙin neman zaɓe.
“Muna da wata sashen da aka ɗora wa alhakkin bin diddigin da sa ido kan ayyukan jam’iyyun siyasa, ciki har da kuɗaɗen yaƙin neman zaɓe. Sashen, wanda dokar zaɓe da ƙa’idoji suka jagoranta, zai gudanar da wannan aiki. Sunan sashen shi ne, sashen sa ido kan zaɓe da jam’iyyun siyasa (EPM), in ji shi.”
Har ila yau, yaba wa hukumar bisa ƙirƙirar sashin bin ƙa’idojin kashe kuɗaɗe kamar yadda dokar zaɓe ta shekara ta 2026 ta tanada.
Kwamishina kuma shugaban kwamitin kula da sashin sa ido kan zaɓe (EPMC), Dakta Baba Bila, y ace tuni ƙa’idoji da dokokin zaɓe ta shekarar 2022 sun riga sun rufe rahoton kuɗaɗen da za a kashe wajen yaƙin neman zaɓe.
Dakta Bila ya sake tabbatar da ƙudurin hukumar don ƙarfafa gaskiya da kafin zaɓen 2027 ta hanyar gyare-gyaren da fasahar zamani ke jagoranta.
“Kuɗaɗen da ake kashewa a siyasa yana ɗaya daga cikin muhimman ginshiƙai na kowace tsarin dimokuraɗiyya. Amincewar jama’a ga zaɓe yana da alaƙa da bayyananniyar gaskiya da ɗawainiya da ke tattare da kuɗin yaƙin neman zaɓe da jam’iyyun siyasa ke kashewa da bin ƙa’idoji,” in ji shi.
A watan Maris, Shugaban INEC, Joash Amupitan, ya faɗi haka a wani bitar fasaha na tsawon kwanaki uku da gidauniyar ‘Westminster Foundation for Democracy’ (WFD) ya ɗauki nauyi, ya ce sabbin dokokin zaɓe ta 2026 da aka sabunta za su kawo ƙa’idoji masu tsauri don bayyana kuɗaɗen da ake kashewa wajen yaƙin neman zaɓe.
A watan Mayu, kwamishinan zaɓe na Jihar Legas, Farfesa Ayobami Salami, ya ce za a saka idanu sosai kan yadda jam’iyyu suke kashe kuɗaɗensu a yayin yaƙin neman zaɓen 2027. Ya yi wannan bayani ne a lokacin wani toro ga shugabannin sassa, EPM, daga jihohi 36 da Babban Birnin Tarayya Abuja da shugabannin jam’iyyu, kan tsarin rahoton kuɗi da binciken jam’iyyu (PFRAS), da dokokin zaɓe ta 2026 ya tanada.
Jam’iyyar APC ta ce za ta tabbatar da cewa duk ƴan takararta da ke neman muƙaman siyasa a zaɓen suna bin dokar zaɓe.
Daraktan yaɗa labarai na jam’iyya, Bala Ibrahim ya bayar da tabbaci a ƙarshen mako a wata hira da ƴan jarida.
Binciken ya nuna cewa bisa ƙa’idojin dokar zaɓe ta 2026, akwai wani shinge ga ƴan takara na wasu muƙamai.
Sabuwar dokar ta ninka kuɗaɗe yaƙin neman zaɓen shugaban ƙasa, daga naira biliyan 5 zuwa naira biliyan 10, sannan ta kuma ƙara iyakar gudummawar mutum ɗaya daga naira miliyan 50 zuwa naira miliyan 500.
Dokar ta ƙara kuɗin da za a iya kashewa wajen neman kujeran gwamna daga naira biliya 1 zuwa naira biliyan 3, yayin da ƴan takarar sanata za su iya kashe naira miliyan 500.
Kafin fara yaƙin neman zaɓe, jam’iyyun adawa sun zargi gwamnonin da ke ƙarƙashin jam’iyyar APC da yin watsi da rage kuɗi daga rabon kowane wata na asusun tarayya na jihohinsu a matsayin kuɗaɗen yaƙin neman zaɓe. Haka nan sun ƙara zargin cewa ana tura irin wannan kuɗaɗe zuwa jakadu na shirin sabuwar fata da dandamalin yaƙin neman sake zaɓen Shugaban ƙasa, Bola Ahmed Tinubu.
A halin yanzu, bincike ya nuna cewa ƴan siyasa da jam’iyyunsu suna ƙirƙirar hanyoyi masu waya na kashe fiye da mafi ƙarancin adadin kuɗaɗe da dokar zaɓe ta tanada a lokutan yaƙin neman zaɓe.
Majiyoyi sun shaida cewa jam’iyyun siyasa da ƴan siyasa suna kafa ƙungiyoyin don tallata muradunsu kuma suna ɗaukar nauyin ayyuka da dama waɗanda ba lallai su zama na jam’iyya ko na ɗan takara ba kai tsaye.
Sai dai, kwamitin gudanarwa na jam’iyyar PDP ya bayyana kowane yunƙuri na rage kashe kuɗi a zaɓe a matsayin abin dariya.
A cewar jam’iyyar, yayin da ra’ayin daidaita kashe kuɗaɗen yaƙin neman zaɓe abu ne mai kyau, a lokaci guda kuma ba zai yiwu a cimma shi ba.
Sakataren yaɗa labarai na jam’iyyar, Kwamared Ini Ememobong, wanda ya yi magana kan matsayin jam’iyyar, ya nuna cewa gwamnati kanta, wadda ke da alhakkin aiwatarwa ta riga ta karya doka.
Ememobong ya kawo babban kuɗaɗe da gwamnatocin jihohi daban-daban ke sanya wa talla a matsayin misali na yadda dokar za ta gaza tun da farko.
Amma jam’iyyar LP ta ce ba ta damu da kuɗin yaƙin neman zaɓe ko wuce iyaka ba saboda ta shirya wani tsari da ba ya buƙatar kashe kuɗi masu yawa.
“Ba mu ma tunanin wuce iyakar da dokar zaɓe ta tanada, saboda muna da tsari da muka shirya don kula da kuɗaɗen ƴan takararmu da na jam’iyya a lokacin kamfen,” in ji sakataren yaɗa labarai na jam’iyyar, Mista Ken Asogwa.
